“Ik wil in het midden staan”

Uit het lentenummer van 2019

In probleemwijken, de zwartepietendiscussie, maar ook in Noord-Ierland: overal waar twee kampen tegenover elkaar verharden, roept men het advies in van filosoof Bart Brandsma. De invloedrijke Nederlander opereert daarbij doelbewust vanuit het ‘onzichtbare’ midden. Want alleen door het midden te versterken, bestrijd je polarisatie, legt hij uit.


Tekst: Johanna Hoogendam
Fotografie: Janita Sassen

Het is even zoeken naar het huis, zo diep verscholen ligt het achter de dijk. Op de voordeur geen bel, zelfs geen naambordje. Is dit de woonstee van Bart Brandsma, de stille kracht achter depolarisatie in de wereld? De filosoof die met zijn model over polarisatie bijdroeg aan een incidentvrije Sinterklaasintocht vorig jaar?

De deur zwaait open, erachter staat een lange man met zachte ogen. Politiek en sociaal filosoof is hij, onbekend bij de meeste mensen, maar binnen zijn vakgebied een bekendheid. In heel Europa, en zelfs daarbuiten, adviseert hij regeringen en politiemachten over polarisatie. Van Finland tot het Spaanse Catalonië, en van Libanon tot Noord-Ierland: overal traint hij denkers en doeners die dagelijks tegen wij-zij-tegenstellingen aanlopen. Moslims versus niet-moslims, autochtoon versus allochtoon, elite versus volk en extreemrechts versus de samenleving. Bart Brandsma: “Bij één polarisatiekwestie kunnen onder de oppervlakte meerdere tegenstellingen een rol spelen.” Hij ontwikkelde een uniek model waarmee je dat wij-zij denken kunt ontrafelen. “Bij polarisaties vraag je je eerst af welke gedachteconstructies er impliciet zijn. Achter een tegenstelling tussen moslims en niet-moslims kan een gedachteconstructie staan van ‘wij van het vrije Westen’ tegenover zij ‘van het kleingeestige kalifaat’. ‘Het vrije woord’ en onze ‘democratie’ moeten dan beschermd worden tegen hun ‘sharia’. Op deze manier laden we de tegenpolen met betekenissen in een strak goed- en foutschema.”

Gevoelsdynamiek

Om erachter te komen wat de gedachteconstructies zijn, analyseer je de brandstof die de polen aanleveren, gaat Brandsma verder. “Die brandstof bestaat uit beweringen over de ander – zij zijn zus – en zegt ook iets over ons: wij zijn níet zo.” Uit wat Brandsma vervolgens de ‘gevoelsdynamiek’ noemt (het onderbuikgevoel dat met de brandstof gevoed wordt) komt een echt vraagstuk bovendrijven. “Dát is de vraag die eigenlijk geadresseerd zou moeten worden bij polarisaties. In de zwartepietenkwestie bijvoorbeeld gaat het niet écht over racisme. Het gaat over een gevoelsvraag: van wie is dit land? En wie heeft hier recht van spreken?” Die vraag herkennen, daar gaat het om. En vervolgens die op de juiste toon bespreekbaar maken. “Zó dat je de wind uit de zeilen van de polen haalt.” Voor Brandsma is het een levensdoel: “Ik wil polen benoemen, maar ze niet bestrijden. Wie wil depolariseren, moet de genuanceerde middengroep versterken. Ze gereedschappen geven die tot meer inzicht leiden. Dat is wat ik te doen heb hier.”

 

“Veel mensen vragen zich af waar het écht om gaat bij conflicten. Hoe voorkom je dat het steeds verder gaat?”

Openstaan voor anderen

Achter het raam van zijn zitkamer tekenen kromgetrokken appelbomen scherp af tegen de nog winterse horizon. Brandsma noemt het zijn missie – zijn talent – om inzicht te bieden in dynamiek van ‘wij’ en ‘zij’. Zonder stelling te nemen, vanuit het ‘stille midden’. Want dat is de plek waar geluisterd wordt, in plaats van dat er meningen worden verkondigd. Het midden wordt gevormd door mensen die wegblijven van de polen, die vragen blijven stellen. “Heel veel mensen willen een andere manier van omgaan met elkaar.”

In zijn werk spreekt hij dagelijks mensen die openstaan voor anderen, vertelt hij. Het zijn politieagenten, docenten, sociaal werkers en journalisten: mensen die verschil maken in de wereld. “En ook niet-professionals, gewone mensen zoals jij en ik, vragen zich af waar het nu écht om gaat bij conflicten. Hoe voorkom je dat het steeds verder gaat? Dat willen mensen weten.”

Daarom schreef hij twee jaar geleden een toegankelijk boek: Polarisatie; Inzicht in de dynamiek van wij-zij denken. In heldere taal legt hij daarin uit hoe polarisatie werkt, en wat je kunt doen om het midden te versterken (zie kaders). Professionals gebruiken het als basisboek tijdens trainingen, die Brandsma sinds een paar jaar geeft.

Uitgesproken types

Hoe werkt polarisatie?

Polarisatie is denken in tegenstellingen, in wij en zij. Daarbij is sprake van een gedachte­constructie. Oordelen (subjectief) over de polen worden gepresenteerd als objectieve feiten.

Polarisatie heeft continu brandstof nodig, in de vorm van negatieve beweringen over de ander en/of positieve beweringen over onszelf.

Bij polarisatie overstemt het gevoel het verstand. Argumenten en feiten zijn onvoldoende om onderbuikgevoelens af te zwakken.

Hij zou 24/7 kunnen werken, er is zoveel polarisatie in de wereld. Zeker de laatste jaren voelen mensen de impact van globalisering, waardoor ze zich soms bekneld voelen door machten die te groot zijn om bij te sturen. Zonder kerk en vakbond zoeken we naar houvast en identiteit te midden van de grote­wereldproblemen. “Mensen wordt gevraagd te schakelen tussen voor en tegen, tussen wij en zij, en overzien niet meer dat er ook een vraagstuk in het midden ligt. Een politicus met een polariserend verhaal krijgt dan al snel meer aanhang. Voor je het weet, sluiten mensen zich op in hun gelijk.”

De media leveren continu brandstof voor polarisatie. “Ze zijn niet de oorzaak”, benadrukt Brandsma, “wel de katalysator van een steeds extremer wij-zij denken.” In praatprogramma’s mag links en rechts zijn mening ventileren: hoe confronterender, hoe beter. Juist uitgesproken types komen aan bod; de genuanceerde middengroep zorgt niet voor spannende televisie. “Daarmee worden de polen versterkt, ze verharden”, aldus Brandsma. 

 

“Uitgesproken meningen zorgen voor spannende televisie. Daarmee worden de polen versterkt.”

Ook hij zelf wordt soms meegetrokken in de waan van de dag: “Ik moet niet te veel kranten lezen en tv kijken”, lacht hij, “want dan lijkt het of er geen middengroep bestaat.” Als jongetje op een Friese plattelandsschool besefte hij al dat er verschillende waarheden zijn. “Op school leerde ik voetballen en een klap uitdelen, maar thuis was ik een zoeker, een denker: een wereld die ik als tegenhanger ervoer van de werkelijkheid op school.” Ik ontdekte: er is dat voetbalspel, maar ook een spel waarbij het niet om de winst gaat. Ik houd van beide en wil die werelden bij elkaar brengen. Omdat dit voor iedereen noodzakelijk is om gelukkig te zijn.”

 

Wie is Bart Brandsma?

Bart Brandsma (1967) is politiek en sociaal filosoof en werkte als journalist en documentairemaker. Tegenwoordig adviseert en traint hij de Nationale Politie, het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, gemeentelijke diensten, docenten, sociaal werkers, dominees, imams en radicaliseringsexperts in het omgaan met wij-zij denken. Ook bij grote polarisaties in het buitenland wordt zijn advies gevraagd. Hij is auteur van onder meer De hel, dat is de ander; Het verschil in denken van moslim en niet-moslim en Polarisatie; Inzicht in de dynamiek van wij-zij denken.

➜ polarisatie.nl

Dit kun je doen tegen wij-zij denken

  1. Doe niet mee met het voeden van de tegenstellingen, maar zoek steeds de nuance.
  2. Geef de tegenpolen geen podium (bijvoorbeeld op sociale media).
  3. Ontwikkel een milde toon.

Conflicten versus vrede

Conflict is het kleine broertje van polarisatie, zegt Brandsma. En vrede is niet de afwezigheid van conflicten, maar vrede is een lange rij conflicten waar we beschaafd mee omgaan. We denken dat mensen verschillend zijn, en dat die verschillen ervoor zorgen dat we conflicten krijgen. Maar volgens Bart Brandsma ontstaan conflicten doordat we juist veel op elkaar lijken. We willen allemaal ongeveer dezelfde dingen: scholing, werk, een huis, erkenning en waardering. Doordat die dingen ‘schaars’ zijn, ontstaan er conflicten. Conflicten horen bij het leven.