Kun je vrede sluiten zonder te vergeten?

Na een conflict samen de draad weer oppakken is niet altijd vanzelfsprekend. De relatie is voorgoed veranderd. Toch verlangen veel mensen naar verzoening. Maar hoe bereik je die?

Wie voorstelt begrip op te brengen voor politiek andersdenkenden en met ze in gesprek te gaan, loopt het risico op ten minste gefronste wenkbrauwen. Begrip opbrengen zou getuigen van naïviteit. Of ben je het misschien met ze eens, vragen critici dan. En zo bekruipt je het ongemakkelijke gevoel dat die andersdenkende iemand is die je uit de weg moet gaan.

Samen koffiedrinken

De zwarte vrijheidsstrijder Nelson Mandela was zich bewust van dat mechanisme. Ondanks dat het witte, Zuid-Afrikaanse apartheidsregime hem 27 jaar opsloot, riep hij na zijn vrijlating in 1990 op tot verzoening tussen de zwarte en witte Zuid-Afrikanen. Hij begreep dat alleen samenwerking een bloedige burgeroorlog kon voorkomen. Hij werd de eerste president na verkiezingen waaraan ook zwarten mochten deelnemen en koos een witte vice-president. Ze kregen samen de Nobelprijs voor de Vrede. Mandela dronk koffie met de weduwe van de oprichter van het apartheidsregime. Ook droeg hij het shirt van het Zuid-Afrikaanse rugbyteam tijdens het wereldkampioenschap in 1995. Het ‘blanke’ shirt was tot dan een symbool van de apartheid. Mandela smeedde het om tot een teken van nationale eenheid. En de opgerichte Waarheids- en Verzoeningscommissie moest de misdaden uit de tijd van het apartheidsregime aan de kaak stellen zonder straf op te leggen. Na een ontiegelijke hoeveelheid geweld en leed, leek dat de enige uitweg voor een gezamenlijke toekomst.

‘Leed wordt vaak gebagatelliseerd of weggedrukt, omdat de confrontatie ermee pijnlijk is

Zelfbeeld geschaad

Niet dat verzoenen makkelijk is. Gevoelens van vernedering bij slachtoffers kunnen een conflict laten voortslepen, concluderen sociaal psychologen Arie Nadler en Nurit Shnabel in een wetenschappelijk artikel. Slachtoffers verloren macht, controle en zelfwaardering. En als daders zich bedreigd voelen in hun zelfbeeld, kunnen ze moeite hebben om verantwoordelijkheid te nemen. Ze stellen bijvoorbeeld dat het slachtoffer ‘het over zichzelf afriep’ of ze geven omstandigheden de schuld. Maar net als wraak is dat volgens de twee onderzoekers geen constructieve manier om een conflict op te lossen.

Gevoelens laten zich slecht managen

Die gevoelens van vernedering en bedreiging maken het dus vaak zo moeilijk om de muur tussen jezelf en de ander af te breken, ook na meer alledaagse confrontaties. En gevoelens laten zich slecht managen. Maar ga emoties niet uit de weg, raadt communicatie-expert Noelle Aarts in populairwetenschappelijk tijdschrift Quest aan. We proberen soms bijvoorbeeld angst of verdriet bij anderen de kop in te drukken, terwijl die emoties een ultiem communicatiemiddel zijn. Ga mee met de emotie, zegt ze, laat merken dat je die ziet en vraag wat er scheelt, dat ontlaadt. Daarna is de ander vatbaarder voor argumenten. Mensen voelen zich vaak kwetsbaar bij een conflict, volgens haar iets om te onthouden voor een volgende keer. We beschuldigen de ander voortdurend, misschien onbewust. Dat voelt als een bedreiging. Ze tipt: als je rekening houdt met de ander, zal die hetzelfde doen. En, zegt internationaal mediator Peter Kamminga in hetzelfde medium: wat je ook doet, probeer niet koste wat het kost je gelijk te halen. Dat krijg je namelijk zelden.

Dialoog of discussie

Maar dat eigen gelijk wordt juist steeds bevestigd in de bubbels waarin we leven, stelt Aarts in een afscheidsinterview met Vox, het onafhankelijke magazine van de Radboud Universiteit. Ze deed decennialang onderzoek naar gesprekken over complexe thema’s en hoe die zowel conflicten als oplossingen brengen. Ze richtte zich op hete hangijzers als klimaatverandering en immigratie. Volgens haar bestaan onze sociale netwerken uit mensen met dezelfde opvattingen. Als je iemand daarbuiten probeert te overtuigen, vraag je eigenlijk of diegene uit zijn eigen netwerk wil stappen. Wil je begrip voor elkaar opbrengen, dan moet je accepteren dat je verschillend naar een probleem kunt kijken. En actief luisteren. Aarts maakt onderscheid tussen een dialoog en een discussie. In een goede dialoog onderzoek je elkaars overtuigingen, normen, waarden en zorgen. Je bevraagt elkaar net zolang tot iedereen zich begrepen voelt. “Dat geldt voor alle partijen.”

‘In een goede dialoog bevraag je elkaar net zolang tot iedereen zich begrepen voelt’

Gedeelde waarden, andere normen

Hoe je dat doet? Ze geeft een voorbeeld: als je het eens bent over de waarde dat je goed bent voor je kinderen, kun je het oneens zijn over de norm die erbij hoort, de uitvoering. De ene ouder vindt dat een kind op een bepaald tijdstip in bed hoort te liggen, de andere laat zijn kind dat zelf aangeven. Je hoeft elkaar niet te beschuldigen van slecht ouderschap, want je bent er allebei van overtuigd dat je goed bent voor je kind. Die waarde deel je, alleen je perspectief erop verschilt. Aarts zag in haar werk dat als we elkaar proberen te begrijpen, we een andere basis leggen voor ons handelen.

Pin iemand niet vast op zijn fout

Begrip helpt om je te verzoenen met die ander. Maar soms is er meer nodig. Als een vriend je vertrouwen heeft geschaad door een geheim aan de grote klok te hangen waarvoor je je diep schaamt, zul je dat niet snel vergeten. Je zoekt een manier om ermee om te gaan. De eerste hobbel daarbij gaat over vergeving, volgens de Belgische ethicus en voormalig hoogleraar Roger Burggraeve. In het artikel De moeilijke maar mogelijke weg naar vergeving en verzoening betoogt hij dat je niet samen verder kunt zonder te vergeven. Daarvoor hoef je de pijn niet weg te drukken of te vergeten. Sterker, je benoemt die juist wel en verbindt hem met de verantwoordelijke persoon.

Je moet het verleden wél erkennen, zegt Burggraeve. Maar niet om erin te blijven hangen. Je kunt ‘de dader niet voor altijd vastpinnen op zijn fout’. Burggraeve zou adviseren de loslippigheid van je vriendin los te gaan zien van haarzelf, zodat ze meer wordt dan het aangerichte leed. ‘Zo ontstaat er ruimte voor herstel, verandering en nieuwe kansen.’ Hij dicht vergeving dan ook een bevrijdende kracht toe. Het verleden wis je er niet mee uit, maar vergeving verandert wel de betekenis van wat er is gebeurd.

Band herstellen

Als je kunt vergeven of vergeven wordt, is verzoening nog geen vanzelfsprekendheid. Niet iedereen wil de ander erna nog in de ogen kijken. Je kunt in een gesprek met elkaar besluiten om afscheid te nemen. Verzoening veronderstelt volgens Burggraeve een voorafgaande band. Je bent bijvoorbeeld partners, buren of landgenoten. Misverstanden, schuld, geweld of onverschilligheid hebben die band verbroken. Als je je met elkaar verzoent, probeer je die band te herstellen, in welke vorm dan ook. Daarvoor moet je volgens hem bereid zijn de oorzaken van de breuk te bespreken en daar iets van te leren. Burggraeve ziet dat eigen leed of dat van de ander vaak gebagatelliseerd of weggedrukt wordt, omdat de confrontatie ermee pijnlijk is. Maar zonder dat beest in de bek te kijken zullen oude spanningen volgens Burggraeve de kop weer opsteken.

Verzoenen is maatwerk

Gekwetst worden en schade oplopen is van alle tijden. Niet verwonderlijk daarom dat verzoening een belangrijk thema is in religies met eeuwenoude wortels. Elke religie kent rituelen die uitdrukking kunnen geven aan emoties waar geen woorden voor zijn. Of aan het besef dat mensen niet samenvallen met hun fouten. Dat besef is cruciaal, religieus of niet, om een relatie te kunnen voortzetten.

Hoe je reageert in een conflict is lastig te voorspellen. Elke keer ervaar je het net weer anders. Dat maakt verzoenen tot maatwerk. Echt luisteren en proberen die ander te begrijpen, helpt. Want we zijn op elkaar aangewezen. Waag je een poging om samen verder te gaan, dan maak je ruimte voor de toekomst. Voor die van een ander én voor die van jezelf.

* Je ontvangt magazine MENS als je je aansluit bij het Apostolisch Genootschap.